TIỂU PHẨM BÁO CHÍ: Sự kết hợp giữa chính luận- nghệ thuật, mang tính văn học

TIỂU PHẨM BÁO CHÍ:

Sự kết hợp giữa chính luận- nghệ thuật, mang tính văn học

 

TS. Đinh Văn Tới*

Tiểu phẩm là một trong những thể loại báo chí, thông qua sự phản ánh các sự kiện thời sự bằng phương pháp biện luận, châm biếm hài hước nhằm phê phán cái xấu, cái tiêu cực, những mặt hạn chế trong xã hội… nên nó luôn được người đọc đón nhận. Trên diễn đàn báo chí đương đại đã xuất hiện nhiều tác giả thành công trong thể loại này.

1. Khái luận về tiểu phẩm báo chí

Tiểu phẩm trên báo chí là một trong những thể loại hấp dẫn, xuất hiện thường xuyên, có sức mạnh trong việc phản ánh những tiêu cực, bức xúc của nhân dân nhằm đẩy lùi, tiêu diệt những cái phản tiến bộ để xây dựng một xã hội phát triển vững mạnh theo hướng dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

Tiểu phẩm thể hiện thông tin ngắn gọn về sự kiện, hiện tượng ở một góc nhìn, một khía cạnh nào đó của vấn đề. Tác giả có thể bộc lộ quan điểm, thái độ của mình về vấn đề. Nhân vật xuất hiện trong tiểu phẩm có thể trực tiếp chính danh, địa chỉ, hoặc có thể là điển hình hoá một loại người, một tầng lớp hay một giai cấp nào đó. Mục tiêu chính là cười vào thói hư tật xấu ở đời, châm biếm, đả kích nhằm lành mạnh hoá xã hội, hướng xã hội, con người tới giá trị Chân - Thiện- Mỹ.

Tiểu phẩm báo chí là một thể loại độc lập nên cũng mang những đặc trưng cơ bản của báo chí như thông tin thời sự, chân thật, khách quan, chịu sự chi phối bởi tính khuynh hướng,… Tuy nhiên, nó có những đặc trưng riêng:

Thứ nhất, tính châm biếm hài hước được biểu hiện tính thâm trầm, kín đáo, không lộ liễu, biểu hiện trí tuệ, tài năng của tác giả. Tiểu phẩm châm biếm có sức mạnh là vũ khí tấn công cái ác, cái xấu, phê phán những cái tiêu cực bằng cánh nói ngụ ý, hàm ngôn.

Thứ hai, dung lượng tác phẩm nhỏ. Mỗi tiểu phẩm trung bình thường dài từ 300 đến 500 chữ. Và tần số xuất hiện ít hơn so với các thể loại khác nhưng thường được ưu tiên dành cho những vị trí xứng đáng và ổn định trong các chuyên mục với các tên gọi độc đáo riêng.

Thứ ba, sự kết hợp giữa những phương pháp thể hiện của báo chí và thủ pháp nghệ thuật của văn học, giữa ngôn ngữ thông tin chính luận với ngôn ngữ hình tượng nghệ thuật.

2. Đặc điểm của tiểu phẩm báo chí

2.1. Tính trào phúng

Trào phúng không chỉ là nét đặc biệt của sáng tác văn học, báo chí mà còn là một nguyên tắc phản ánh nghệ thuật trong đó các yếu tố của tiếng cười mỉa mai, châm biếm, phóng đại, khoa trương, hài hước... được sử dụng để chế nhạo, chỉ trích, tố cáo, phản kháng... những cái tiêu cực, xấu xa, lỗi thời, độc ác trong xã hội.

Trào phúng là sự hài hước, diễu cợt, vạch ra cái lố bịch, kỳ khôi để răn đời nên tính hài hước của nó được biểu hiện bằng tiếng cười trào lộng. Đối tượng của tiếng cười là các hành vi, bản chất xấu xa của một cá nhân, một tầng lớp, thậm chí một giai cấp nào đó trong cộng đồng. Tính gây cười đặc biệt này chính là công cụ quan trọng để đả kích cái xấu còn tồn tại trong xã hội. Đồng thời nó cũng là thang thuốc bổ giúp mọi người quên đi bao lo toan, khó nhọc trong cuộc sống và cố gắng vươn lên để hoàn thiện bản thân mình.

2.2. Tính châm biếm

Châm biếm - đả kích là một dạng đặc biệt trong sáng tác văn học, báo chí, là dùng lời lẽ thâm thuý, vạch trần bản chất của đối tượng, hiện tượng tiêu cực trong xã hội. Châm biếm gắn liền với lẽ phải, yêu cầu của châm biếm cũng cao hơn hài hước ở mức độ gay gắt của sự phê phán và ý nghĩa sâu sắc của hình tượng nghệ thuật. Về phương diện xã hội, phần lớn các tác phẩm của châm biếm thường chĩa mũi nhọn vào kẻ thù của dân tộc, những kẻ đi ngược dòng lịch sử, những kẻ phản bội...

Đối với người dân, châm biếm hài hước nhiều khi có tác dụng giáo dục một cách nhẹ nhàng, sâu xa mà không kém phần hiệu quả. Những tiểu phẩm báo chí vừa góp phần baì trừ các tệ nạn xã hội, vừa có tính xây dựng. Tính bài trừ này thể hiện rõ ở dụng ý phê phán trong cái hài hước biểu hiện ngay ở nội dung tác phẩm. Châm biếm, hài hước còn có thể sử dụng các thủ thuật: so sánh, ẩn dụ, ví von... để tạo nên tiếng cười sảng khoái, sâu sắc và mang lại hiệu quả lớn.

2. 3. Tính đả kích

Tiểu phẩm báo chí còn được sử dụng để đả kích, phê phán và lên án gay gắt những hành vi xấu xa, bỉ ổi cũng như những hành động thù địch của kẻ thù. Đối tượng bị đả kích có thể có tên tuổi, địa chỉ rõ ràng. Đả kích có tác dụng rõ rệt là đánh gục đối phương về mặt tinh thần.

Trong tiểu phẩm báo chí, tính đả kích, hài hước được thể hiện bằng cái cười nghiêm khắc đối với cái xấu xa bị bóc trần khỏi vỏ bọc ngoài đẹp đẽ, tạo cho người đọc có thái độ đúng dắn với tiêu cực, cái xấu và dễ dàng nhận diện được nó trong những cái tưởng như rất thường trong cuộc sống.

2.4. Tính hài

Trong các tiểu phẩm báo chí tính hài thuộc phạm trù mỹ học, phản ánh hiện thực phổ biến của đời sống xã hội ở những cung bậc khác nhau. Đó là sự mâu thuẫn, sự không tương xứng mà người ta có thê cảm nhận được.

Cái hài thường gắn với cái buồn cười, nhưng không phải cái buồn cười nào cũng có tính hài. Cái hài bao gồm ý nghĩa xã hội gắn liền với sự khẳng định lý tưởng thẩm mỹ cao cả. Nó là sự phê phán mang tính cảm xúc sáng tạo tích cực có sức công phá mạnh mẽ đối với cái tiêu cực luôn tồn tại trong xã hội. Sức mạnh phê phán vừa có tính phủ định, vừa mang tính khẳng định. Nó phủ định cái xấu xa mang danh cái đẹp mà tính hài là cơ sở đặc trưng cái đẹp, vốn là của hiện thực.

Trong tiểu phẩm báo chí, cái hài dù ở cung bậc nào cũng cần có ba yếu tố tạo thành: Bản chất mang tính hài hước của đối tượng mà ai cũng có thể dễ dàng cảm nhận được; sự cường điệu của những đường nét, kích thước và những liên hệ của chúng trong việc mô tả đối tượng; sự sắc bén, ý nhị, hóm hỉnh của người thể hiện nhằm làm tăng thên hiệu quả của tiếng cười.

Khác với nghịch dị, hài hước trong tiểu phẩm báo chí thường biểu hiện tính chất kín đáo, thâm trầm, không lộ liễu, khác cái châm biếm ở mức độ nhẹ nhàng, đùa vui, thiện ý. Vì thế mà hài hước trong các tác phẩm tiểu phẩm biểu hiện sản phẩm trí tuệ, tài năng của tác giả. Đặc trưng của hài hước trong tiểu phẩm báo chí còn bởi sự khéo léo, nhẹ nhàng của tác giả, vạch ra các mâu thuẫn, tạo ra cái buồn cười, bất ngờ giúp công chúng nhận ra sự trớ trêu của tình huống, mỉm cười mà phân tích đúng sai.

3. Những tác giả tiêu biểu ở thể loại tiểu phẩm báo chí

Trong làng báo chí Nghệ An nổi lên rất nhiều tác giả, đặc biệt có Dương Huy (Huỳnh Cương), Nguyễn Khắc An (Cua Đồng, Khánh An), Phạm Xuân Cần… là những cây bút viết tiểu phẩm báo chí hiện đại rất quen thuộc và để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng độc giả bằng phong cách viết đậm chất hài hước trên các báo Lao Động Nghệ An, Nghệ An cuối tuần, Tạp chí Sông Lam... Trong số họ, chỉ có tác giả Dương Huy- nguyên nhà báo- Tổng biên tập Tạp chí Sông Lam, còn lại là hai tay bút nghiệp dư. Trong đó Phạm Xuân Cần nguyên Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công Nghệ, Nguyễn Khắc An hiện là Hiệu trưởng Trường Trung cấp Kinh tế- Kỹ thuật Vinh. Cái mới, độc đáo của họ là đã tạo cho mỗi tác phẩm của mình, trong mỗi chuyên mục, như một diễn đàn mà ở đó các nhân vật thẳng thắn đối thoại với nhau trong không khí thoải mái, dân chủ nhằm tìm ra bản chất vấn đề. Hiệu quả xã hội mà các tiểu phẩm báo chí của ba nhà báo mang lại là không thể phủ nhận.

Thực tiễn khảo sát các tiểu phẩm của Dương Huy, Nguyễn Khắc An, Phạm Xuân Cần thì thấy cả ba đều tập trung phản ánh vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Đó có thể là về một cá nhân, về một tập thể, hoặc là về một vấn đề, một sự kiện, một hiện tượng "nổi cộm" của cuộc sống. Chúng được các tác giả tái hiện dưới một góc nhìn báo chí riêng biệt, độc đáo và thể hiện bằng phong cách tiểu phẩm báo chí rất riêng.

Trên báo Lao động Nghệ An có các chuyên mục "mỗi tuần một chuyên" (Dương Huy), “Công nông đối thoại” (Phạm Xuân Cần), “Chấm hỏi, chấm than” (Nguyễn Khắc An); trên Báo Nghệ An Chủ nhật có "Góc phiếm" (Cua Đồng); trên Báo Nghệ An cuối tuần có “Facebook cuối tuần” (An Khánh) và “Câu chuyện cuối tuần” (Nguyễn Khắc An); trên Báo Nghệ An điện tử có “Suy ngẫm” (Nguyễn Khắc An); trên Tạp chí Sông Lam có “Thời luận’ (Nguyễn Khắc An)… Tất các các chuyên mục đó đã tạo nên  những bức tranh thu nhỏ của xã hội và nó khai thác các khía cạnh của cuộc sống ở nhiều góc độ. Chuyên mục đề cập vấn đề rất khách quan, là nơi gửi gắm những suy nghĩ của quần chúng trước một sự kiện nào đó. Các chuyên mục có nội dung phong phú, đa dạng. Vì thế mà hình thức thể hiện cũng luôn luôn biến đổi phù hợp với từng diễn biến của sự việc. Xoay quanh các vấn đề của cuộc sống là cuộc mạn đàm giữa các nhân vật được tác giả xây dựng lên mà khi đọc, nhiều người thấy “quen quen” như ai đó xung quanh mình, mình đã từng gặp hay có nét giống mình, có khi lại như là chính mình.

Ba tác giả đều dùng phong cách chức năng ngôn ngữ báo chí, với chất giọng hài hước của tiểu phẩm để tái hiện cuộc sống, phân tích, luận bàn những vấn đề nóng của xã hội. Đó là sự kết hợp phong cách ngôn ngữ nghệ thuật và phong cách ngôn ngữ chính luận, sự đan xen khéo léo ngôn ngữ đậm chất báo chí với ngôn ngữ giàu chất văn học. Mỗi tác giả do cái chủ quan, giọng điệu khác nhau, với chức năng thông tin của cơ quan báo chí họ phục vụ khác nhau, do định kỳ của mỗi tờ báo khác nhau,… nên ngôn ngữ trong các tiểu phẩm của họ có phần khác nhau.

Cả ba tác giả giống nhau ở chỗ không ai nói thẳng cái cần nói ra ngay mà thông qua rào đón, đưa đẩy để bắt đầu câu chuyện rồi thúc đẩy cao trào, thậm chí tạo kịch tính rồi "phang" một cái kết đắc địa về vấn đề đang được luận bàn. Tất cả đều không tạo thành một lối mòn trong kết cấu mà họ có độ co giãn khá linh hoạt, tuỳ từng vấn đề mà triển khai theo mạch: đặt vấn đề, phân tích.

Tiếc rằng, nằm trong diện phải quy hoạch mạng lưới báo chí nên Báo Lao động Nghệ An đã giải thể, nhưng những dấu ấn mà tờ báo tạo ra vẫn còn trong tâm thức của độc giả và những tác giả từng cộng tác với báo. Đó là một sự tiếc nuối về một tờ báo viết cho bạn đọc, viết vì bạn đọc; đã tích cực phản ánh các phong trào công nhân và hoạt động công đoàn các cấp; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp chính đáng của người lao động.

4. Kết luận

Như vậy, tiểu phẩm báo chí là một thể loại báo chí ở nhóm chính luận- nghệ thuật, mang tính văn học, được diễn đạt bằng ngôn ngữ châm biếm, đả kích hoặc hài hước về một sự kiện, sự việc, hiện tượng có thực, cụ thể hoặc khái quát, qua đó tác giả thể hiện quan điểm của mình về sự kiện, hiện tượng đó.

------------------------------

Tài liệu tham khảo:

https://solitary2009.blogspot.com/

http://www.zbook.vn/

(*) Giám đốc Trung tâm NN-TH Tuyển sinh & Hợp tác đào tạo, Trường Đại học Kinh tế Nghệ An

51- Lý Tự Trọng, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An

ĐT: 0918658876

Email: ts.dinhvantoi@gmail.com

 

 

 

 


Bài viết khác